Lees voor

Vrijmetselarij en haar betekenis voor Nederland in de 19e eeuw

15-02-2012 17:20
1 reacties

TIEL - De Vereniging Oudheidkamer Tiel houdt donderdag 16 februari een zeer bijzondere lezing. Spreker is prof. Anton van de Sande, emeritus hoogleraar Vrijmetselarij aan de Universiteit van Leiden. De lezing vindt plaats in de Drumptse Hof en begint om 20.00 uur. Niet-leden van de Oudheidkamer betalen € 5 entree.

door Frits Kat

De moderne vrijmetselarij bestaat al bijna 300 jaar maar is voortdurend aan veranderingen onderhevig geweest. Zo gaven de loges uit de 19e eeuw duidelijk blijk van maatschappelijke betrokkenheid. In zijn lezing zal Anton van de Sande met name ingaan op de vraag waarom de vrijmetselarij in Nederland na het herstel van de onafhankelijkheid in 1813/1814 nauw verbonden werd met de Oranjemonarchie.
De tweede zoon van koning Willem I, prins Frederik, was van 1816 tot zijn dood in 1881 Grootmeester-Nationaal van de Nederlandse Orde van Vrijmetselaren. De monarchie was in Nederland nog een nieuw fenomeen. Zowel de Oranjes als de burgerij moesten daar nog aan wennen. Het ,,inburgeringsproces ,,heeft bijna driekwart eeuw geduurd. Wegens haar uitgebreid netwerk en haar 'godsdienst-neutrale' karakter was de vrijmetselarij voor de monarchie een ideaal instrument om de natievorming te stimuleren. Door het ontbreken van politieke partijen werd de politieke cultuur in de jaren 1815-1850 nog gedomineerd door genootschappen.

Nationaal besef was er toen nog nauwelijks. Identiteitsbesef bleef nog lange gekoppeld aan lidmaatschap van een kerk. De loges werden na 1848, toen de debatcultuur opkwam, voor de nieuwe liberale elite een geschikt 'oefenterrein'. Tolerantie is een van de belangrijkste kenmerken van de vrijmetselarij. Toen na 1850 de klerikalisering - zowel in de katholieke kerk als in de protestantse kerken - haar opmars begon, waren het vooral de loges die hiertegen actie ondernamen. In de Schoolstrijd en in de 'Sociale Quaestie' speelden de loges veelal een bedarende rol, die overigens lang niet altijd gewaardeerd werd door de elkaar bestrijdende kampen.
De lezing van Anton van der Sande resulteert in de vraag of de vrijmetselarij door dit alles wellicht een stempel heeft gedrukt op de nog jonge natiestaat die Nederland in de 19e eeuw was.